Üç zamanlı tarife nasıl okunur, batarya nerede kazanır?

Türkiye’de üç zamanlı tarifede elektriğin günde üç fiyatı vardır. Bir batarya bu fiyat farkının olduğu her yerde kazanç arar. Ama farkın tamamı kâr değildir; bir kısmı verim kaybına, bir kısmı bataryanın aşınmasına gider. Bu yazıda tarifeyi bir batarya yatırımcısının gözüyle okuyoruz.

Üç zaman dilimi hangi saatleri kapsar?

Üç zamanlı tarifede gün üç dilime ayrılır:

Örnek fiyatlar Ege’de, orta gerilimden bağlı bir ticari kampüs için hazırladığımız ön fizibiliteden. Bunlar “her şey dahil” fiyatlardır: enerji bedelinin yanında dağıtım bedeli, vergi ve fonlar birim fiyata katılmış, yalnızca KDV hariç tutulmuştur. Batarya hesabında doğru karşılaştırma budur, çünkü bataryanın kaçırdığı ya da kazandırdığı her MWh faturaya bu toplam fiyatla yansır.

Sizin tesisinizin fiyatları farklı olacaktır. Serbest tüketici olarak ikili anlaşmayla elektrik alan tesislerde fiyat yapısı tek zamanlı da olabilir. Batarya hesabına başlamadan önce sözleşmenizdeki fiyat yapısını okuyun.

Fiyat farkının ne kadarı bataryaya kalır?

Bir batarya enerjiyi aldığı gibi geri vermez. Örnek analizde bataryanın AC’den AC’ye verimi %88: şebekeden 1 MWh alıp doldurursanız tesise yaklaşık 0,88 MWh geri döner. Bu yüzden bataryanın şarj ettiği enerjinin gerçek maliyeti, alış fiyatının verime bölünmesiyle bulunur.

• Geceden puanta: 105 / 0,88 ≈ 119 $/MWh. Puant fiyatı 172 $ olduğu için teslim edilen her MWh’de yaklaşık 53 $ kalır.
• Geceden gündüze: 145 − 119 ≈ 26 $ kalır.
• Gündüzden puanta: 145 / 0,88 ≈ 165 $/MWh. Puantla arasında yalnızca 7 $ kalır.

Bu farkların hepsinden bir de aşınma payı düşmek gerekir. Örnek analizdeki bataryanın yatırım maliyeti, kabaca kapasitesinin MWh’si başına 217 bin dolar. Garanti 6.000 tam döngü için verildiğine göre, her tam döngü bataryanın değerinden MWh başına kaba bir hesapla 30–40 $ civarında bir pay tüketir. Bu sayı kesin bir maliyet değildir; bataryanın garanti sonrasında da çalışmaya devam etmesi ve kalıntı değeri hesabı değiştirir. Ama sıralamayı gösterir:

• Gece ile puant arasındaki 53 $’lık fark aşınmayı karşılar, geriye ince bir kâr bırakır.
• Gündüz ile puant arasındaki 7 $’lık fark aşınmayı karşılamaz. Batarya gündüz şebekeden dolmamalıdır.

Güneş fazlası hesabı neden değiştirir?

Kendi tüketimi için kurulmuş bir GES’in fazla üretimi, tesisin bağlantı kapsamına göre karşılıksız şebekeye gidebilir. Bu durumda o enerjinin bataryaya girdiği andaki fırsat maliyeti sıfırdır. Batarya bu enerjiyi akşam puantta kullandığında, teslim ettiği her MWh puant fiyatının tamamını, 172 $’ı kazandırır.

Fark çarpıcıdır: aynı batarya, gece şebekesinden dolduğunda teslim ettiği MWh başına 53 $, karşılıksız giden güneşten dolduğunda ise 172 $ kazandırır. Örnek analizde kazancın %91’inin güneş fazlasından, yalnızca %5’inin gece–puant farkından gelmesinin sebebi budur. Konunun mevzuat tarafını lisanssız GES yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

Batarya günü nasıl planlar?

İyi bir enerji yönetim sistemi (EMS) her saat için şu soruyu sorar: bu enerjiyi şimdi kullanmak mı, saklamak mı daha değerli? Örnek analizdeki strateji şu kurallarla çalışıyor:

1. Önce güneş fazlası. Güneş tüketimi aştığında batarya dolar; bu enerji başka türlü karşılıksız gidecektir.
2. Gece şebekeden, ancak fark ödüyorsa. Güneş fazlasının ertesi akşamki puantı doldurmaya yetmeyeceği günlerde batarya gece tarifesinden tamamlanır.
3. Deşarj gündüz ve puantta. Batarya en pahalı saatlere öncelik verir ve hiçbir saatte tesisin o anki tüketiminden fazlasını vermez; tesisten dışarı enerji çıkmaz.
4. Sözleşme gücü aşılmaz. Şebekeden şarj, hiçbir saatte sözleşme gücünden o saatin tüketimi düşüldükten sonra kalan payı geçmez.

EMS bunu tahminle yapar. Örnek analizde sistem her 4 saatte bir sonraki 36 saati yük ve güneş tahminiyle yeniden planlıyor ve yalnızca ilk 4 saati uyguluyor. Geleceği kusursuz bilen bir planlama sonucu yalnızca %3,3 iyileştirirdi; yani tahmin hatası hesabın içinde ve küçük.

Mevsimler stratejiyi nasıl değiştirir?

Üç zamanlı tarife yıl boyunca aynıdır ama güneş ve tüketim değişir. Örnek analizde batarya her mevsim farklı bir işe odaklanıyor:

• Kış: Güneş kısa, fazla az. Batarya ağırlıkla gece dolup puantta boşalarak tarife farkından kazanıyor; şarjın yaklaşık %20’si gece şebekesinden geliyor.
• İlkbahar: Güneş fazlası yılın en geniş hâlinde, tüketim düşük. Batarya fazlanın ancak %53’ünü yakalayabiliyor. Bataryanın boyutunu bu mevsim belirler.
• Yaz: Soğutma yükü öğlen tüketimi artırdığı için tesis güneşinin çoğunu kendisi kullanıyor. Batarya işini puanta kaydırıyor.
• Sonbahar: Tüketim güneşten hızlı düşüyor, fazla geri geliyor ve batarya bu fazlanın %90’ını yakalıyor.

Bu yüzden tarife farkına bakarak “batarya günde bir döngü yapar, şu kadar kazandırır” demek yanıltıcıdır. Doğru cevap yılın 8.760 saatinin her birini tesisin kendi verisiyle işletmekten çıkar.

Fiyatlar değişirse hesap ne olur?

Bir batarya on yılı aşkın süre çalışır; bu sürede tarife değişecektir. Bu, iki ayrı riski birlikte düşünmeyi gerektirir:

• Tarife seviyesi: Elektrik fiyatları yükselirse bataryanın kaçırdığı her MWh daha değerli olur ve geri ödeme kısalır. Örnek analizde tarifenin %10 yükselmesi 15 MWh’lik bataryanın geri ödemesini 6,1 yıldan 5,4 yıla indiriyor; %10 düşmesi ise 6,8 yıla uzatıyor. Analiz, bugünkü fiyatların dolar bazında düşük kaldığını ve küçük bir artışın bile her batarya boyutunun geri ödemesini kısalttığını gösteriyor.
• Kur: Batarya genellikle döviz bazlı fiyatlarla alınır, tasarruf ise Türk lirası faturadan gelir. Tarifeler kurdaki değişimi gecikmeli izlerse dolar bazında tasarruf bir süre geriler. Bu yüzden ön fizibilitedeki tarife, aynı para biriminde ve “her şey dahil” olarak ifade edilmeli, duyarlılık tablosuyla birlikte okunmalıdır.

Bant saatleri ve bantlar arasındaki oran da zamanla değişebilir. Gece ile puant arasındaki fark daralırsa tarife farkından gelen kazanç azalır; güneş fazlasından gelen kazanç ise bu farka değil, puant ve gündüz fiyatlarının kendisine bağlıdır. Kazancı güneş fazlasına dayanan bir batarya, tarife yapısındaki değişikliklere karşı daha dayanıklıdır.

Kendi tarifenizi nasıl okumalısınız?

Bir ön fizibiliteye başlamadan önce şu soruların cevabını sözleşmenizden çıkarın:

1. Tarifeniz tek zamanlı mı, üç zamanlı mı?
2. Her dilimin her şey dahil birim fiyatı nedir?
3. Sözleşme gücünüz ve güç bedeliniz ne kadar? (Bkz. puant tıraşlama ve sözleşme gücü)
4. GES’iniz varsa fazla üretim için ödeme alıyor musunuz, mahsuplaşma nasıl yapılıyor?

Bu dört bilgiyle simülasyonda kendi fiyatlarınızı girip ilk tahmini görebilirsiniz.