Lisanssız GES'te fazla üretim: depolamayla değerlendirmek

Son yıllarda pek çok fabrika ve ticari tesis, kendi tüketimini karşılamak için çatısına ya da arazisine güneş enerjisi santrali (GES) kurdu. Bu santrallerin çoğu öğlen saatlerinde tesisin tükettiğinden fazla üretir. Fazla üretim şebekeye gider. Soru şudur: o enerji için ödeme alıyor musunuz?

Fazla üretim neden karşılıksız gidebilir?

Lisanssız üretim tesislerinin fazla enerjisinin nasıl değerlendirileceği, Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nde tesisin hangi kapsamda kurulduğuna göre farklılaşır. Bazı kapsamlarda ihtiyaç fazlası enerji için ödeme yapılır; tüketim tesisiyle aynı yerde, öz tüketim amacıyla kurulan bazı tesislerde ise fazla enerji karşılıksız sisteme verilir.

Ege’de, orta gerilimden bağlı bir ticari kampüs için hazırladığımız örnek ön fizibilitede tesis, yönetmeliğin 5/1-ç kapsamında bağlı ve fazla üretim için ödeme almıyor. Ayrıca mahsuplaşma saatlik yapılıyor: her saat ya çekiş ya veriş olarak sayılıyor, öğlen verilen fazla akşam çekilen enerjiden düşülmüyor.

Mevzuat zaman zaman değişir ve her tesisin bağlantı koşulu farklıdır. Bu yazıdaki hesaplar örnek tesisin koşullarına göredir. Kendi tesisiniz için bağlantı anlaşmanızı ve güncel EPDK düzenlemelerini dağıtım şirketinizle teyit edin.

Ne kadar enerji karşılıksız gidiyor?

Örnek tesisin GES’i yılda 12.811 MWh üretiyor. Bunun 5.945 MWh’i, yani %46’sı tesiste kullanılamadan şebekeye gidiyor. Aylara göre dağılım şöyle:

Tabloda dikkat çeken bir şey var: fazlanın en büyük olduğu aylar üretimin en yüksek olduğu aylar değil. Yazın soğutma yükü öğlen tüketimi artırdığı için tesis güneşinin çoğunu kendisi kullanıyor. Fazla en çok ilkbaharda, üretim yüksekken tüketim hâlâ düşükken oluşuyor.

Batarya bu enerjinin ne kadarını geri kazandırır?

Örnek analizde önerilen 15 MWh / 7,5 MW’lık batarya yılda 4.255 MWh güneş fazlasını depoluyor. Bu, bugün karşılıksız giden enerjinin %72’si. Tesiste kullanılan güneş payı %54’ten %87’ye çıkıyor.

Bu enerjinin değeri yüksek, çünkü fırsat maliyeti sıfır: batarya olmasa zaten karşılıksız gidecekti. Batarya bu enerjiyi akşam puantta (17:00–22:00) ya da gündüzün güneşsiz saatlerinde kullandığında, tesisin o saatte şebekeden alacağı enerjinin yerini tutuyor. Örnek analizde bataryanın ilk yıl faturaya kazandırdığı 598.046 $’ın 545.174 $’ı, yani %91’i bu kalemden geliyor.

Mahsuplaşma yöntemi neden bu kadar önemli?

Bataryanın güneş fazlasından kazandırdığı değer, fazlanın nasıl sayıldığına doğrudan bağlıdır:

• Saatlik mahsuplaşmada her saat kendi içinde değerlendirilir. Öğlen 12:00’de verilen fazla, akşam 19:00’da çekilen enerjiden düşülmez. Batarya bu iki saati birbirine bağlayan tek araçtır; değeri yüksektir.
• Daha uzun dönemli mahsuplaşmada (örneğin aylık) öğlen verilen enerji aynı dönemde çekilen enerjiden düşülebilir. Bu durumda fazla zaten kısmen değerlendirildiği için bataryanın bu kalemden getirisi azalır; kazanç daha çok tarife farkından ve sözleşme gücünden gelir.

Bu yüzden aynı GES ve aynı tüketim profiline sahip iki tesis, mahsuplaşma yöntemleri farklıysa bataryadan çok farklı sonuçlar alabilir. Ön fizibilitenin ilk adımlarından biri, tesisin bugünkü mahsuplaşma ve ödeme koşullarını faturadan ve bağlantı anlaşmasından doğru okumaktır.

Bir ilkbahar gününde ne oluyor?

Örnek analizde fazlanın en büyük olduğu mevsim ilkbahar. Mart, nisan ve mayıs boyunca 2.355 MWh fazla oluşuyor ve batarya bunun 1.251 MWh’ini, yani %53’ünü yakalıyor. Tipik bir gün şöyle ilerliyor:

1. Sabah: Güneş yükseldikçe üretim tesisin tüketimine yetişiyor. Batarya önceki akşamdan kalan enerjiyle sabahın güneşsiz saatlerini destekliyor.
2. Öğlen: Üretim tüketimi aşıyor. Fazla bataryaya gidiyor; batarya 7,5 MW’a kadar şarj olabiliyor.
3. Öğleden sonra: Batarya doluyor. Bu andan sonraki fazla, bataryasız durumda olduğu gibi karşılıksız şebekeye gidiyor. İlkbaharda fazlanın yarısının yakalanamamasının sebebi bu.
4. Akşam puantı: 17:00’den sonra güneş azalırken batarya devreye giriyor ve en pahalı saatlerde tesisin tüketimini karşılıyor.

Mevsim boyunca batarya 1.133 MWh enerji teslim ediyor; şarjının %97’si güneş fazlasından, yalnızca %3’ü gece tarifesinden geliyor.

Bütün fazlayı yakalamak mantıklı mı?

Hayır, ve bu boyutlandırmanın en önemli dersi. Bataryayı büyüttükçe yakalanan fazla artar ama her ek MWh’nin getirisi azalır:

İlk 5 MWh her gün dolup boşalır ve yatırımı en hızlı geri öder. Sonraki her blok yılın daha az gününde tam dolar; özellikle kışın fazla az olduğu için büyük bir batarya o aylarda kapasitesinin bir kısmını kullanamaz. İlkbaharda ise 15 MWh bile fazlanın ancak %53’ünü yakalayabiliyor. Bu yüzden “bütün fazlayı yakalayacak batarya” değil, yatırım hedefinize göre en iyi dengeyi veren batarya aranır. Bu dengenin nasıl kurulduğunu boyutlandırma yazımızda anlatıyoruz.

Batarya dışında ne yapılabilir?

Depolama tek seçenek değildir ve iyi bir analiz alternatiflere de bakar:

• Yükü güneşe kaydırmak: Esnek üretim süreçleri, soğutma ya da su pompalama gibi yükler öğlen saatlerine alınabiliyorsa fazlanın bir kısmı bataryasız değerlendirilir. Bu genellikle en ucuz adımdır ve bataryanın gereken boyutunu küçültür.
• GES’i büyütmemek: Henüz kurulmamış bir santralde, öz tüketimi aşan kapasite karşılıksız fazla demek olabilir. Batarya ve GES’i birlikte boyutlandırmak daha doğru sonuç verir.
• Bağlantı kapsamını gözden geçirmek: Tesisin durumuna göre farklı bir bağlantı ya da satış modeli mümkün olabilir. Bu bir hukuki ve teknik değerlendirme gerektirir.

Analiz için ne gerekir?

Güneş fazlasını doğru hesaplamak için iki verinin aynı saat aralığında olması gerekir:

1. Tesisin şebekeden çekiş ve veriş verisi: Çift yönlü sayaçtan saatlik ya da 15 dakikalık kayıt.
2. GES üretim verisi: İnverter ya da üretim sayacı kayıtları.

İkisi birleştiğinde her saatin tüketimi, üretimi ve fazlası ayrı ayrı görünür. Bu verilerle ön fizibilite isteyebilir ya da simülasyonda GES gücünüzü girerek ilk tahmini görebilirsiniz.